Mevlidi Bursa'da yazan değerli zat

 

15. yüzyıl mesnevileri söz konusu olduğunda ilk akla gelen Süleyman Çelebi ve ünlü eseri Vesiletü'n-Necat'tır. Yüzyılın başında Yıldırım Bayezid döneminde yaşadığı bilinen Süleyman Çelebi hakkında kaynaklarda çok az bilgi verilmektedir. Vesiletü'n-Necat adıyla bilinen Süleyman Çelebi'nin ünlü mevlidi, mevlid türünde yazılmış eserlerin en güzeli ve en ünlüsüdür. Bursa'da 1409 yılında yazılmıştır. Süleyman Çelebi, Mevlid'i yazarken daha önce yazılmış olan dini-tasavvufi eserlerden büyük ölçüde yararlanmıştır. Vesiletü'-Necat'ı yazarken, Süleyman Çelebi'nin örnek aldığı eserler arasında Ahmet Paşa'nın Garibname'si, Kadı Darir'in Siyer'i, Ahmedi'nin İskender-name'sinin Mevlid bölümü sayılabilir. Ayrıca bir önceki yüzyılda yazılmış olan, Hz. Muhammed'in mucizelerinin konu edildiği başka eserlerden de yararlanılmıştır.

Hz. Peygamber'e karşı duyulan sevgi ve saygının içten ve güzel bir anlatımla dile getirildiği Süleyman Çelebi Mevlid'i 700 Beyitten fazla ve aruzun fâ'ilâtün / fâ'ilâtün / fâ'ilün kalıbıyla yazılmıştır. Mevlid, başlıca altı bölüm üzerine kurulmuştur. Bunlar; münacat (Tanrı'ya yakarış), veladet (doğuş), risalet (Hz. Muhammed'e peygamberlik verilmesi), miraç (Hz. Peygamberin göğe yükselmesi) ile rıhlet (Hz. Peygamberin ölümü) ve dua bölümleridir.

Süleyman Çelebi'nin eseri, yazıldığı yüzyıldan itibaren büyük ilgi görerek dini edebiyatımızda bir mevlid çığırının açılmasına neden olmuştur. Latifi, Süleyman Çelebi'nin Mevlid'inden aşağı yukarı bir buçuk yüzyıl sonra yazdığı tezkiresinde Süleyman Çelebi'nin Mevlid'inden başka yüz mevlid gördüğünü, ama hiç birinin onu geçemediğini söylemiştir. Bu, Mevlid'in yazıldığı dönemde ve daha sonraki yüzyıllarda ne kadar büyük etki yaptığını göstermektedir. Mevlid, üzerinde değişik yüzyıllarda çok durulmuş bir eser olması nedeniyle bazı bölümler kısaltılmış, içerisine başka mevlidlerden alıntılar girmiştir. Eski yazmaları karşılaştırarak tenkidli bir baskısı Ahmed Ateş tarafından yapılmıştır. Eser daha sonra değişik tarihlerde ve farklı araştırmacılar tarafından yayımlanmıştır.

Süleyman Çelebi ( 08.10.1408)- (12.10.1421)

Meşhûr Türkçe "Mevlid" kasîdesinin yazarı. Bursa'da doğdu. Kaynaklarda Süleymân Çelebi'nin doğum târihine dâir bir kayda tesâdüf edilmedi. Ancak, Süleymân Çelebi'nin Mevlid'i 60 yaşında yazdığı ve eserin 1409 (H.812) senesinde bittiği, en eski olarak bilinen nüshasında mevcut bir beyte istinâd etmektedir.1422 (H.825) senesinde vefât ettiği bilindiğine göre, onun 1351 (H.752) senesinde doğduğu neticesi çıkmaktadır.
Sultan Birinci Murâd Han'ın vezîrlerinden Ahmed Paşa'nın oğlu, Şeyh Mahmûd Efendi'nin torunudur. Mahmûd Bey, 1338 (H.738) senesinde Sadrâzam Süleymân Paşa ile Rumeli'ye sal ile geçenlerdendir. Süleymân Çelebi, Bursa'da asrının ileri gelen âlimlerinden ilim tahsîl etti. Büyük bir âlim olarak, Sultan Yıldırım Bâyezîd zamânında Dîvân-ı hümâyûn imâmı, sonra da Bursa'da onun inşâ ve ihyâ ettiği câminin imâmı oldu. Resûlullah efendimize olan muhabbeti, Vesîlet-ün-Necât isimli mevlid kasîdesini yazmasına vesîle oldu. Eserini yazmasının sebebi olarak gösterilen hâdise hakkında; Künh-ül-Ahbâr, Güldeste, Tezkire-i Latîfî ve başka kaynaklarda geniş bilgi vardır. Süleymân Çelebi'nin vefâtı için düşürülen târih, "Râhat-ı ervâh"tır. Mezarı, Bursa'da Çekirge yolu üzerindedir.
İyi bir tahsîl gören Süleymân Çelebi, Bursa'daki Ulu Câminin baş imâmlığına getirildi. Bu câmideki imâmlığı sırasında, birgün İranlı bir vâiz, vâz ve nasîhat ederken, Bakara sûresinin iki yüz seksen beşinci âyet-i kerîmesinin; "Biz Allahü teâlânın peygamberlerinden hiç birinin arasını ayırd etmeyiz (hepsine inanırız). Duyduk ve itâat ettik." meâl-i şerîfini tefsîr ederken de; "Hazret-i Muhammed ile hazret-i Îsâ arasında hiçbir farklılık, üstünlük yoktur." Diye tefsîr etti. Cemâat arasında bulunan bir kimse dayanamayıp, ayağa kalktı ve; "Ey câhil! Kendi kafana göre nasıl tefsîr edebilirsin? Sen bu ilimde çok gerilerdesin. Hiç peygamberler (aleyhimüsselâm) arasında üstünlük farkı olmaz olur mu? Elbette peygamberimiz Muhammed (aleyhisselâm), bütün peygamberlerden daha üstündür. Burada fark yoktur demek, nübüvvet ve risâlet yönünden fark yoktur demektir. Üstünlükler, mertebeler yönünden değildir. Burada; "Birinin peygamberliğini kabûl edip, diğerini kabûl etmiyerek aralarında bir ayrılık gütmeyiz. Herbirini kendi derecelerine göre peygamber olarak kabûl ederiz" buyurulmaktadır. Bundan, derece ve fazîletleri aynıdır anlamı çıkmaz. Bunun isbâtı ise, yine Bekara sûresinin iki yüz elli üçüncü âyet-i kerîmesidir. Burada meâlen; "Bu (sûrede sözü geçen) peygamberlerin bir kısmını, kendilerine verilen özelliklerle diğerlerinden üstün kıldık." buyurulmaktadır. Görüldüğü gibi, bu iki âyet-i kerîme, bizim âlimlerimizin tefsîr ettiği gibi birbirlerini doğrulamaktadır. Hâlbuki, senin bozuk düşüncene göre birbirlerini tekzib etmektedir ki, hâşâ bu olamaz!" gibi pekçok sözler söyledi, pekçok delîller getirdi. Neticede İranlı vâiz, yanlış düşündüğünü kabûl etti. Bütün bunlara şâhid olan Ulu Câmi baş imâmı Süleymân Çelebi, bu hâdiseden dolayı çok duygulanmış ve meşhûr Mevlid-i Şerîfini yazmıştır. Mevlid-i Şerîf'inde, hep Ehl-i sünnet îtikâdını anlatmıştır.
Bu bozuk îtikâdlı vâizin sözüne cevap olarak:"Ölmeyüb Îsâ göğe bulduğu yol, ümmetinden olmak için idi ol."beytini söyledikten sonra, Resûlullah efendimizin fazîletlerini şöyle îzâh etmiştir: "Dahî hem Mûsâ elindeki asâ,Oldu O'nun izzetine ejderhâ. Çok temennî kıldılar Hak'dan bunlar, Kim Muhammed ümmetinden olalar. Gerçi kim bunlar dahî mürsel durur.Lâkin Ahmed efdâl-ü-ekmel durur.Zîrâ efdalliğe ol elyak durur, Ânı öyle bilmeyen ahmak durur. "Süleymân Çelebi, Mevlid'inde; Allahü teâlânın mutlak irâdesini, yoktan var ettiğini ve Muhammed aleyhisselâmın hiçbir mahlûkda bulunmayan üstün, yüksek ve emsâlsiz vasıflarını anlatır. Her kelimesinde, gönlü Resûlullah aşkı ile yanan bir müminin engin aşk ve muhabbet kokuları vardır. Hazret-i Muhammed'in diğer peygamberlere olan bütün üstünlükleri, en güzel kelimeler ve en vecîz ifâdelerle anlatılmıştır. Mevlid; münâcaat (Allahü teâlâya yalvarma), velâdet (Peygamberimizin doğumu), risâlet (Peygamberliğin bildirilişi), mîrâc (Göklere çıkışı, Cennet'i ve Cehennem'i görmesi), rıhlet (Peygamberimizin vefâtı) ve duâ bölümlerinden ibârettir.Söze Allahü teâlânın ism-i şerîfi ile başlayan Süleymân Çelebi, Âdem aleyhisselâmdan Peygamberimiz Muhammed aleyhisselâma kadar bütün dedeleri olan Peygamberlerin alınlarında nûr parladığını ve bu nûrun Muhammed aleyhisselâma intikâl ettiğini anlatır. Peygamber efendimizin doğuşuna geniş bir yer ayırarak, O doğarken annesinin neler duyup, neler gördüğünü, bu ânda bütün varlıkların engin bir neşe içinde kaldıklarını, bütün zerrelerin O'nu büyük neşe içinde karşıladığını söyler. Mevlid'de bundan sonra, Muhammed aleyhisselâma peygamberliğinin nasıl bildirildiğini ve mi'râc hâdisesinin nasıl olduğunu anlatır. Derin üzüntü içinde yazdığı rıhlet ve daha sonra duâ ile Mevlid'ini bitirir. Peygamber efendimizin her varlığın yaratılışı sebebi, bütün yaratılmışların en şereflisi ve O'nu bütün peygamberlere üstün kılanAllahü teâlâya şükürler etmektedir.Eserde çok olgun fikirler ve kompozisyon bütünlüğü vardır. Mevlid, mesnevî şeklinden ziyâde, kasîde şeklinde tertiblenmiştir. Bâzı yerlere gazel parçaları da ilâve edilmiştir. Arûz vezni ile yazılmış, (fâilâtün, fâilâtün, fâilün) kalıbı kullanılmıştır. Yalnız bir yerde (Mef'ûlü, fâilâtü, mefâîlü, fâilün) kalıbına yer verilmiştir.
Kâfiyeler güzel ve sağlamdır. Süleymân Çelebi, Mevlid'in mısralarının mükemmel olması için çok titizlik göstermiş, bu sebeple Mevlid, üstün sanat sâhibi dîvan şâirlerince dahî sevilip beğenilmiştir.Mevlid'de hem olayların, hem de düşüncelerin anlatıldığı yerlerde, en kısa, en uygun ve mümkün olan en sâde anlatım şekli kullanılmıştır. Mevlid'de, hemen her türlü söz ve ifâde sanatına rastlanır. En çok cinâs, teşbîh ve tekrîr gibi sanatlara önem verilmiştir. Bölümlerin ve kitabın bütünlüğüne titizlik gösterildiği kadar, her mısra'ın ayrı ayrı güzelliği de gözden kaçmamaktadır. Mevlid, lirizm (içlilik) ve öğreticiliği (didaktizmi) iyice kaynaştırmış bir şiir kitabıdır. Kuruluktan uzak olduğu gibi, sırf coşkunluktan da ibâret değildir. Görünüşte kolay, fakat denendiğinde benzerinin yazılmasının çok zor olduğu görülür.

MUHAMMED ALEYHİSSELÂMI SEVMEK

Süleymân Çelebi hazretleri, Mevlid'ine Arabî olarak bir önsöz yazarak, şöyle buyurmaktadır: "Rahmân ve Rahîm olan Allahü teâlânın ismiyle başlarım. Muhammed aleyhisselâmı bütün yaratılmışların sebebi, en şereflisi ve en azîzi yapan, makâm-ı Mahmûd ile şefâat hakkını vererek O'nu bütün Peygamberlerden üstün kılan, ismini O'nun ismiyle yanyana yazarak, hasedci şeytanın burnunu sürtüp, O'nun şânını yücelten Allahü teâlâya hamd-ü-senâlar olsun.
Muhammed aleyhisselâm, Allahü teâlânın indinde çok makbûldür. Allahü teâlânın melekleri O'nun yardımcılarıdır. Ağaçlar, toprak ve taşlar, O'nunla konuştular. O'nu sevenler dünyâda ve âhirette sevilip kurtulurlar. O'na düşman olanlar kovulup, Cehennem'e atılırlar. Bizi Muhammed aleyhisselâmın ümmeti yapmakla şereflendiren Allahü teâlâya hamd ederim.
Şerîki ve benzeri olmayan, mekândan münezzeh bulunan Allahü teâlânın bir olduğuna şehâdet ederim. O, herkesin kendisine muhtâc olduğu, ibâdet ettiği ve yöneldiği Allahü teâlâdır. O, şânı yüce, kullarını merhametle bağışlayandır.
Güzel ahlâk ve cömertlik gibi pekçok meziyetleri ortaya çıkaran, vâdedilen kıyâmet gününde, her tarafta şefâati kabûl edilir bir şefâatçi olan Muhammed aleyhisselâmın, Allahü teâlanın kulu, resûlü ve habîbi olduğuna şehâdet ederim. Allahü teâlâ, O'na seçilmişlerin en üstünleri olan temiz âline ve Eshâb-ı kirâmına sonsuz rahmet etsin."

Süleyman Çelebi kimdir?
Bursa'da Orhan Bey zamanında doğmuştur. Çocukluğunda iyi bir öğrenim görerek bilgili tavırlarıyla Padişah Yıldırım Beyazid'in beğenisini kazanmış ve yapımı 1399'da biten Ulu Cami'ye imam olarak görevlendirilmiştir. Rivayetlere göre Hazreti Muhammed'in diğer peygamberlerden çok farkı olmadığını dile getiren bir İranlı vaize üzülerek 6 yüzyıldır büyük bir içtenlikle okunan Mevlidi yazmıştır. Doğum tarihinin 1351, ölüm tarihinin ise 1422 olduğu tahmin ediliyor. Bursa'da Çekirge yolu üzerindeki mezarlığa gömülmüştür. Süleyman Çelebi (15.yüzyıl ), Hazret-i Mu­hammet'in diğer peygamberlerden üstün olduğunu kanıtlamak amacıyla asıl adı "Vesilet'ün Nejat" (Kurtuluş Yolu ) olan "Mevlit'i yazmıştır.

Kaynak: BURSADA BUGÜN

Bursa Bölge, 2011.08.02 03:57