Bursa'nın dağ ilçelerinde yıllar önce kalabalık ailelerin yaşadığı, tarım ve hayvancılıkla geçimini sağlayan bazı köyler zamanla sessizliğe büründü. Kimi su sıkıntısı nedeniyle boşaldı, kimi maden çalışmaları nedeniyle taşındı, kimi ise aldığı koruma kararı sonrasında büyük ölçüde nüfusunu kaybetti. Bugün bu yerleşimlerin bazılarında eski evlerden ve hatıralardan başka çok az iz kaldı.
SILANUR KARA KAYA / BURSADA BUGÜN
Bursa denildiğinde akla ilk olarak gelişen sanayi bölgeleri, kalabalık kent merkezi ve turistik ilçeler geliyor. Ancak kentin özellikle dağlık kesimlerinde, geçmişte onlarca hanenin bulunduğu ve kendi yaşam düzenini kurduğu bazı köyler bugün eski günlerinden oldukça uzak.
Göç, ekonomik şartlar, su kaynaklarının yetersizliği ve bazı bölgelerdeki madencilik faaliyetleri, Bursa'nın kırsal yerleşimlerinin kaderini değiştirdi. Bu değişimin en dikkat çekici örneklerinden biri ise Büyükorhan'daki Çökene oldu.
Büyükorhan ilçesindeki Çökene, yıllar önce tarım, hayvancılık ve ormancılıkla geçimini sağlayan insanların yaşadığı bir yerleşimdi.
Anadolu Ajansı'nın 2021 yılında köyde yaptığı habere göre, Çökene'de 1988 yılından itibaren kent merkezine göç başladı. Köyde yaşanan su sıkıntısı da göç sürecini hızlandırdı. 1994 yılından sonra uzun süre tamamen boş kalan yerleşimin köy statüsü 2008 yılında kaldırılarak yakınındaki Bademli kırsal mahallesine bağlandı.
Bir dönem 35-40 hanenin bulunduğu Çökene'de zaman içerisinde yalnızca birkaç hane kaldı. 2016 yılında ise köy özlemi nedeniyle bazı eski sakinlerin geri dönmesiyle yerleşimde yeniden hayat başladı.
Ancak bu dönüş, Çökene'yi eski kalabalık günlerine döndürmeye yetmedi. AA'nın haberinde, 2021 itibarıyla köyde sürekli yaşayanların üç hanede altı kişiden oluştuğu aktarılıyordu.
Bugün Çökene'nin hikâyesi, kırsaldan kente göçün küçük yerleşimler üzerindeki etkisini gösteren en somut örneklerden biri olarak öne çıkıyor.
Bursa'nın Orhaneli ilçesinde yaşanan Dündar örneği ise Çökene'den farklı bir hikâyeye sahip.
Dündar Köyü, 1991 yılında Türkiye Kömür İşletmeleri tarafından istimlak edildi. Köy sakinleri, devlet tarafından gösterilen başka bir araziye taşınarak yeni bir yerleşim kurdu.
Ancak eski yerleşimin hikâyesi burada bitmedi. Kömür çıkarma faaliyetleri nedeniyle bölgede büyük yarıkların oluştuğu ve tarım arazilerinin kullanılamaz hale geldiği dönemlerde köylüler ciddi sorunlarla karşılaştı.
2004 yılında yayımlanan bir haberde, eski köy mezarlığındaki mezarların dahi yeni yerleşime taşındığı aktarılmıştı. Köylüler, atalarının mezarlarını geride bırakmamak için eski mezarlığı kazıp cenazeleri yeni köydeki mezarlığa nakletti.
Bu olay, bir köyün yalnızca evlerden oluşmadığını; insanların doğduğu, yaşadığı ve yakınlarını defnettiği topraklarla kurduğu bağın da yerleşimlerin hikâyesinin önemli bir parçası olduğunu gösteriyor.
Orhaneli'nin Deliballılar Mahallesi de farklı bir nedenle büyük değişim yaşayan yerleşimler arasında.
Köy, 2009 yılında sit alanı ilan edildi. Dönemin haberlerine göre, köyde bulunan çok sayıda yapının tarihi ve mimari niteliği nedeniyle koruma kapsamına alınması, vatandaşların evlerinde tadilat yapmasını zorlaştırdı.
2018 yılında Habertürk tarafından yayımlanan haberde, köyün yaklaşık 150 evinden 54'ünün, köy camisinin ve 1945 yılında yapılan okulun sivil mimari örneği olarak tescillendiği belirtiliyordu. Aynı haberde, köy nüfusunun büyük ölçüde azaldığı ve yalnızca yaklaşık 30 kişinin yaşamını sürdürdüğü aktarılmıştı.
Deliballılar bugün tamamen ortadan kalkmış bir köy değil. Ancak geçmişteki hareketli yaşamla bugünkü sessizlik arasındaki fark, kırsal yerleşimlerin nasıl değiştiğini açık biçimde ortaya koyuyor.
Üstelik bölgenin tarihi değeri hâlâ korunuyor. Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı Bursa Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu'nun kayıtlarında Deliballılar Mahallesi'yle ilgili arkeolojik sit kararlarının da yer alması, bölgenin yalnızca bir yerleşim alanı değil, aynı zamanda korunması gereken bir kültürel miras alanı olduğunu gösteriyor.
Bursa'nın özellikle Orhaneli, Büyükorhan, Keles ve Harmancık ilçelerinin yer aldığı dağlık kesimlerinde kırsal nüfusun azalması uzun yıllara yayılan bir süreç.
Bölgenin geçmişinde tarım, hayvancılık ve ormancılık önemli geçim kaynakları arasında yer alırken, zaman içerisinde kent merkezlerine yönelen göç birçok küçük yerleşimin nüfusunu ciddi biçimde etkiledi.
Anadolu Ajansı'nın 2024 yılında yayımladığı bir haberde de Bursa'nın dağ ilçelerinde geçmişte atıl kalan toprakların yeniden tarımsal üretime kazandırılmaya çalışıldığı ve bölgedeki süs bitkisi üretiminin son yıllarda önemli bir ekonomik faaliyet haline geldiği aktarılıyor.
Bu durum, kırsal alanlardaki yaşamın tamamen sona erdiği anlamına gelmiyor. Ancak bazı eski köylerde nüfusun azalmasıyla birlikte okul, kahvehane, dükkân, tarım alanları ve günlük sosyal hayatın da zaman içerisinde ortadan kalktığı görülüyor.
Bursa'da "kaybolan köyler" denildiğinde yalnızca terk edilmiş yerleşimleri düşünmemek gerekiyor. Bazı yerleşimler zaman içerisinde köy statüsünü kaybetti, başka bir mahalleye bağlandı veya idari sınırların değişmesiyle farklı bir kimliğe kavuştu.
Örneğin Keles çevresindeki yerleşimlerin geçmişi oldukça eski dönemlere uzanıyor. Keles Kaymakamlığı'nın tarihçe bilgilerinde, Belenören, Akçapınar ve Uzunöz arasındaki bölge ile Küçükkavacık ve Baraklı çevresinin eski yerleşim alanları arasında bulunduğu belirtiliyor. Bölgede Roma dönemine ilişkin kalıntıların yanı sıra eski ticaret yollarına dair bulgular da bulunuyor.
Dolayısıyla bugün haritada görülen köy ve mahalle isimleri, bölgenin geçmişteki yerleşim düzeninin tamamını yansıtmıyor.
Bursa'nın kaybolan veya büyük ölçüde sessizleşen köylerinin hikâyelerine bakıldığında ortak bir nokta dikkat çekiyor.
Bir köyün boşalması yalnızca insanların başka yerlere taşınması anlamına gelmiyor. Köy okulunun kapanması, kahvenin boş kalması, tarlaların kullanılmaması, hayvancılığın sona ermesi ve komşuluk ilişkilerinin dağılması da bu sürecin parçaları.
Çökene'de su sıkıntısı nedeniyle başlayan göç, Dündar'da madencilik faaliyetleri nedeniyle yaşanan taşınma ve Deliballılar'da koruma sürecinin ardından yaşanan nüfus kaybı birbirinden farklı hikâyeler olsa da aynı gerçeğe işaret ediyor:
Bursa'nın kırsalında bir zamanlar kalabalık insan topluluklarının yaşadığı bazı yerleşimler, yıllar içinde sessizliğe terk edildi.
Bugün geriye kalan eski evler, mezarlıklar, yollar ve yer adları ise o köylerde yaşanan hayatın izlerini taşımaya devam ediyor.
Bu nedenle Bursa'nın "kaybolan köyleri", aslında tamamen yok olmuş yerlerden çok, geçmişteki yaşam biçiminin izlerini günümüze taşıyan sessiz yerleşimler olarak değerlendirilebilir.
Bursa Bölge, 2026.10.01 17:28