Emekli aylıkları neden düşüyor?

Yıllarca çalış, primini öde, emeklilik gününü bekle... Sonunda bağlanan aylık beklentinin altında kalsın! Peki, sorun yalnızca prim gününde mi, yoksa yıllar içinde değişen emekli aylığı hesaplama sisteminde mi?

Bugün emekli aylıklarının neden düşük kaldığını anlamak için yalnızca kaç gün prim ödendiğine bakmak yeterli değil. Çünkü emekli aylığını belirleyen kurallar da değişti. Özellikle 1 Ekim 2008'de yürürlüğe giren 5510 sayılı Kanun'la aylık bağlama oranları, geçmiş kazançların güncellenmesi ve alt sınır uygulamalarında önemli değişiklikler yapıldı.

Bu değişiklikler, çalışma hayatı boyunca ödenen primlerin emekli aylığına nasıl yansıtıldığını etkiledi. Peki, hesaplama sisteminde neler değişti ve bu değişiklikler emekli aylıklarına nasıl yansıdı?

Aylık bağlama oranları değişti

Emekli aylığının hesaplanmasında temel unsurlardan biri aylık bağlama oranıdır (ABO). Bu oran, hesaplamaya esas kazancın ne kadarının emekli aylığına dönüşeceğini belirler.

Eski mevzuatta, sigortalılık statüsüne ve hizmetlerin ait olduğu döneme göre farklı oranlar uygulanıyordu. Örneğin, SSK'lılarda 1999 ve öncesinde 5.000 prim günü için aylık bağlama oranı yüzde 60 olarak hesaplanıyor, 5.000 günü aşan her 240 gün için oran yüzde 1 artırılıyordu. 2000 yılından itibaren ise prim günlerinin farklı bölümlerine yüzde 3,5, yüzde 2 ve yüzde 1,5 oranları uygulanıyordu.

Bağ-Kur'lularda da eski ve yeni dönemler arasında farklı hesaplama esasları bulunuyordu.

5510 sayılı Kanun'un 29. maddesine göre, kapsamdaki sigortalılar için aylık bağlama oranı, toplam prim ödeme gün sayısının her 360 günü için yüzde 2 olarak belirlenmiş ve yüzde 90 üst sınırı getirilmiştir.

Geçiş hükümleri nedeniyle bütün hizmetlerin aynı kuralla değerlendirilmediğini de belirtmek gerekir.

Buradaki temel değişiklik, çalışma süresinin emekli aylığına yansıma biçiminin farklılaşmasıdır. Bu nedenle yalnızca prim gününe bakarak aylığın ne kadar olacağını öngörmek mümkün değildir.

Geçmiş primlerin güncellenmesi de değişti

Emekli aylığını etkileyen ikinci önemli unsur, geçmiş yıllarda SGK'ya bildirilen kazançların güncelleme yöntemidir.

5510 sayılı Kanun'a göre güncelleme katsayısı hesaplanırken tüketici fiyatlarındaki değişimin yüzde 100'ü, gayrisafi yurt içi hasıla gelişme hızının ise yüzde 30'u dikkate alınır.

Oysa 2000 ile 2008 yılları arasındaki sistemde ekonomik büyüme hızının tamamı hesaplamaya dâhil ediliyordu. 2008'de yapılan değişiklikle büyümenin güncelleme katsayısına yansıyan payı yüzde 30'a düşürüldü. Böylece ekonomik büyümenin yüzde 70'lik bölümü, güncelleme katsayısının bu unsuru üzerinden emekli aylığı hesabına yansıtılmamaya başladı.

Bu ayrıntı önemlidir. Çünkü geçmişte ödenen primler, emekli aylığı hesaplanırken doğrudan geçmişteki nominal tutarlarıyla kullanılmaz; belirlenen kurallara göre güncellenir.

Dolayısıyla aylık bağlama oranları ve geçmiş kazançların güncellenme yöntemindeki değişiklikler, emekli aylıklarının düşük kalmasında etkili olan önemli unsurlar arasında yer alıyor.

Aylıkların alt sınırı düşürüldü

Emekli aylığını etkileyen bir diğer önemli değişiklik de aylıkların alt sınırında yapıldı. Geçmişte yüzde 70 olan aylık alt sınırı, yeni sistemde yüzde 35'e kadar düşürüldü.

Bu değişiklik, özellikle düşük kazanç üzerinden prim ödeyen ve prim gün sayısı az olan sigortalılar açısından önem taşıyor. Çünkü hesaplama koşullarına bağlı olarak emekli aylığı, prime esas kazancın yüzde 35'i düzeyine kadar gerileyebiliyor. Örneğin, asgari ücret üzerinden prim ödeyen bir sigortalının aylığı da bu nedenle asgari ücretin yüzde 35'i seviyesine kadar düşebiliyor.

Öte yandan, 2019 yılında 5510 sayılı Kanun'a eklenen Ek 19'uncu maddeyle en düşük emekli aylığına ilişkin ödeme uygulaması başladı. Ancak kök aylık ile emeklinin eline geçen ödeme aynı şey değildir. Kök aylığı düşük kalan emeklinin ödemesi yasal düzenlemeyle belirlenen tutara tamamlanabilir. Bu uygulama, kişinin prim ve kazançlarına göre hesaplanan kök aylığının da aynı tutara yükseldiği anlamına gelmez.

Aynı prim günü, neden farklı aylık?

Çünkü prim gününün yanında prime esas kazançlar ve hizmetlerin hangi dönemlere ait olduğu da önemlidir. 2000 öncesi, 2000-2008 arası ve 2008 sonrası hizmetler farklı hesaplama kurallarına tabidir. Bu nedenle aynı prim gününe sahip iki sigortalının aylıkları farklı olabilir.

Reform sonrası aylıkların düşük kalmasını tek bir nedene bağlamak doğru değildir. Ancak aylık bağlama oranları ve güncelleme yöntemi gibi değişikliklerin hesaplama üzerindeki olumsuz etkisi göz ardı edilemez.

Emeklilikte belirleyici olan yalnızca kaç gün prim ödendiği değil, o primlerin hangi kazançlar ve hangi hesaplama sistemi üzerinden aylığa dönüştürüldüğüdür.