Yıllardır yanlış biliyor olabiliriz! BM'den dünya haritası kararı

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nda kabul edilen kararla dünya haritalarında yeni bir dönemin kapısı aralandı. 164 ülkenin destek verdiği girişim, Afrika başta olmak üzere kıtaların gerçek yüzölçümlerinin haritalarda daha doğru yansıtılmasını hedefliyor. ABD'nin karşı oy kullandığı düzenlemeyle, ülkelerin ve kıtaların büyüklük algısını değiştiren geleneksel harita sistemleri yeniden tartışmaya açılırken, Equal Earth projeksiyonunun daha yaygın kullanılması teşvik ediliyor.

DÜNYA HARİTALARINDA ALGIYI DEĞİŞTİREN ÖLÇÜ FARKI

Yüzyıllardır kullanılan harita sistemleri, Dünya'nın küresel yapısını düz bir yüzey üzerinde gösterebilmek için farklı matematiksel yöntemlerden yararlanıyor. Ancak küresel yüzeyin düzleme aktarılması sırasında ortaya çıkan geometrik bozulmalar, ülkelerin ve kıtaların haritadaki görünümünü önemli ölçüde değiştirebiliyor.

Özellikle 1569 yılında Gerardus Mercator tarafından geliştirilen projeksiyon, denizcilik ve yön bulma açısından sağladığı avantajlarla dünya genelinde yaygınlaştı. Buna karşılık bu yöntem, ekvatordan uzaklaştıkça kara parçalarının yüzölçümlerini olduğundan büyük gösteriyor.

Bu nedenle Grönland, Kanada ve Rusya gibi kuzey bölgelerinde bulunan geniş kara parçaları, haritalarda gerçek büyüklüklerinden çok daha fazla alan kaplıyor. Ekvator çevresindeki bölgeler ise aynı ölçüde büyütülmediği için kıtalar arasındaki görsel denge değişiyor.

Mercator sisteminde 60 derece kuzey enlemindeki alanlar yaklaşık dört kat, 80 derece kuzey enlemindeki bölgeler ise yaklaşık 33 kat büyütülmüş şekilde temsil edilebiliyor.

AFRİKA İLE GRÖNLAND ARASINDAKİ GERÇEK FARK

Haritalardaki ölçü farklılıklarını ortaya koyan en çarpıcı örneklerden biri Afrika ile Grönland arasındaki karşılaştırma. Geleneksel dünya haritalarında iki kara parçası birbirine yakın büyüklükteymiş gibi görünebilse de gerçek yüzölçümleri bu izlenimi doğrulamıyor.

Afrika'nın yüzölçümü yaklaşık 30,4 milyon kilometrekareye ulaşırken Grönland yaklaşık 2,17 milyon kilometrekarelik bir alanı kapsıyor. Başka bir ifadeyle Afrika, Grönland'ın yaklaşık 14 katı büyüklüğünde.

Kanada ile yapılan karşılaştırma da benzer bir tabloyu ortaya koyuyor. Yaklaşık 10 milyon kilometrekarelik yüzölçümüne sahip Kanada, Mercator haritasında Afrika'dan daha büyük görünebiliyor. Gerçek ölçüler dikkate alındığında ise Afrika'nın alanı Kanada'nın üç katından fazla.

Bu farklılık, haritaların yalnızca coğrafi bilgileri aktarmadığını, aynı zamanda insanların kıtaların büyüklüklerine ilişkin algısını da şekillendirdiğini gösteriyor.

EQUAL EARTH PROJEKSİYONU NASIL ÇALIŞIYOR?

Haritacılar Bojan Šavrič, Tom Patterson ve Bernhard Jenny tarafından 2018 yılında geliştirilen Equal Earth, kıtaların yüzölçümleri arasındaki gerçek oranları korumak amacıyla tasarlandı.

Bu projeksiyon, Dünya'nın tamamını düz bir harita üzerinde gösterirken kara parçalarının alanlarını karşılaştırılabilir biçimde sunuyor. Mercator sisteminden farklı olarak yüksek enlemlerdeki bölgelerin yüzölçümlerini aşırı büyütmüyor.

Equal Earth, dış hatlarının görünümü bakımından Robinson projeksiyonunu andırıyor. Ancak temel hedefi, kıtaların gerçek alanlarını koruyarak coğrafi karşılaştırmaların daha doğru yapılmasını sağlamak.

Yeni sistemin yaygınlaşması halinde Afrika'nın dünya üzerindeki konumu ve büyüklüğü, özellikle eğitim materyallerinde ve kıtaları karşılaştırmak amacıyla hazırlanan görsellerde daha gerçekçi biçimde gösterilebilecek.

BM GENEL KURULU'NDA 164 ÜLKEDEN DESTEK

Dünya haritalarındaki temsil biçimini değiştirmeyi amaçlayan karar tasarısı, Afrika ülkeleri adına Togo tarafından Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'na sunuldu. Oylamada 164 ülke girişime destek verdi. ABD tasarıya karşı oy kullanırken Estonya, Gürcistan, Litvanya, Moldova, Sırbistan ve Ukrayna çekimser kaldı.

Afrika Birliği'nin de desteklediği girişim, kıtaların yüzölçümlerinin daha doğru aktarılmasını küresel eğitim ve coğrafi bilgi açısından önemli bir konu olarak ele alıyor.

Karara karşı çıkan ABD yönetimi girişimi ideolojik gerekçeler üzerinden eleştirirken, destek veren ülkeler haritalardaki ölçü farklılıklarının giderilmesinin coğrafi gerçekliğin daha doğru anlaşılmasına katkı sağlayacağını savunuyor.

OKULLARDA VE DİJİTAL HARİTALARDA DEĞİŞİKLİK OLACAK MI?

BM Genel Kurulu tarafından kabul edilen karar, ülkeleri mevcut harita sistemlerini terk etmeye zorlayan hukuken bağlayıcı bir düzenleme niteliği taşımıyor. Dolayısıyla Mercator projeksiyonunun kullanımının yasaklanması veya bütün ülkelerin belirli bir tarihe kadar Equal Earth sistemine geçmesi söz konusu değil.

Buna rağmen hükümetlere, eğitim kurumlarına, medya kuruluşlarına, uluslararası organizasyonlara ve teknoloji şirketlerine eşit alanlı haritaları değerlendirmeleri yönünde çağrı yapılıyor.

Özellikle okul kitapları, sınıflarda kullanılan dünya haritaları, coğrafya derslerinde yararlanılan görseller ve kıtaların büyüklüklerini karşılaştıran yayınlar, bu yaklaşımın öne çıkabileceği alanlar arasında bulunuyor.

Google Maps ve Apple Maps gibi dijital harita platformlarında kullanılan Web Mercator altyapısının ise teknik gereklilikler nedeniyle kısa vadede değişmesi beklenmiyor. Bu sistem, özellikle çevrim içi haritaların görüntülenmesi ve yakınlaştırma işlemlerinde sağladığı kolaylıklarla tercih ediliyor.

BM'NİN KULLANDIĞI DÜNYA HARİTASI DA TARTIŞMADA

Birleşmiş Milletler'in mevcut resmî dünya haritasında Mercator yerine Robinson projeksiyonu kullanılıyor. Bu yöntem, kutuplara yakın bölgelerdeki aşırı büyütme etkisini azaltmasına rağmen kıtaların gerçek yüzölçümlerini eksiksiz biçimde korumuyor.

Visual Capitalist tarafından aktarılan karşılaştırmalara göre Robinson projeksiyonunda Grönland, gerçek alanının yaklaşık 1,5 katı büyüklüğünde gösteriliyor. Kanada ve Rusya'da bu oran yaklaşık 1,2 katına ulaşırken Afrika'nın haritadaki alanı gerçek yüzölçümünün yaklaşık yüzde 85'i düzeyinde kalıyor.

Equal Earth ise alan oranlarını koruyarak bu farklılıkların önüne geçmeyi hedefliyor. Böylece kıtalar arasındaki büyüklük karşılaştırmaları, haritanın oluşturduğu görsel yanılsamalardan daha az etkileniyor.

AFRİKA BİRLİĞİ VE FRANSA'DAN YENİ ADIMLAR

Equal Earth projeksiyonunun benimsenmesi yönündeki girişimler, BM kararından önce de çeşitli kurumların gündemindeydi. Afrika Birliği bu yöntemi destekleyen kuruluşlar arasında yer alırken Fransa da resmî iletişim çalışmalarında Mercator projeksiyonunu kullanmayı bırakacağını duyurdu.

Kararın öncülüğünü üstlenen Togo'nun eğitim materyallerini güncellemesi ve 2027 yılının başlarında UNESCO, Afrika Birliği ile teknoloji şirketlerini bir araya getirecek görüşmeler düzenlemesi planlanıyor.

Harita projeksiyonları arasındaki farklar ilk bakışta teknik bir ayrıntı gibi görünse de ülkelerin ve kıtaların nasıl algılandığı üzerinde etkili olabiliyor. BM'de kabul edilen girişim, coğrafi gerçekliğin eğitimden dijital yayıncılığa kadar farklı alanlarda daha doğru temsil edilmesi tartışmasını yeniden gündeme taşıyor.

Kaynak: BURSADA BUGÜN

Dünya, 2026.10.11 08:38