Bursa'nın yer altındaki tarihi: Tophane'de 91 yıllık kazı geçmişi

YUSUF OSMAN İMAN/ BURSADA BUGÜN

Bursa'nın tarihi Hisar bölgesinde yer alan Haşim İşcan Parkı, yalnızca kent manzarasıyla değil, yer altında barındırdığı tarihi kalıntılarla da dikkat çekiyor. Kamuoyunda Bizans galerileri olarak bilinen ve Eski Saray bölgesiyle ilişkilendirilen alanda, ilk arkeolojik çalışmaların üzerinden 91 yıl geçmesine rağmen tarihi yapıların geçmişine ilişkin araştırmalar sürüyor.

Bursa Büyükşehir Belediyesi Başkan Vekili Şahin Biba, 5 Ekim 2026 tarihinde bölgede incelemelerde bulunarak arkeolojik kazıların yeniden başladığını açıkladı. Temmuz ayında yeniden başlatılan çalışmaların Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Bursa Müze Müdürlüğü koordinasyonunda yürütüldüğünü belirten Biba, belediyenin de alanın restorasyonu ve çevre düzenlemesi için proje hazırladığını bildirdi.

İLK KAZI 1935 YILINDA YAPILDI

Bölgenin arkeolojik geçmişi 1935 yılına uzanıyor. Arkeolog Arif Müfit Mansel tarafından gerçekleştirilen kazılarda, milattan sonra 5'inci ve 6'ncı yüzyıllara tarihlendirilen yapı kalıntıları ortaya çıkarıldı. Çalışmalarda odalar, kapı boşlukları, koridorlar ve beşik tonozlu geniş mekânlar tespit edildi. Duvarların moloz taş ve tuğla kullanılarak, horasan harcıyla örüldüğü belirlendi. Erken Bizans dönemine ait seramik parçaları ve sikkeler de küçük buluntular arasında yer aldı.

Ancak Mansel'in kazılarına ilişkin ayrıntılı bir kazı raporunun yayımlanmadığı belirtiliyor. Bu durum, ilk çalışmalarda ortaya çıkarılan yapıların kapsamı ve mimari özellikleri hakkındaki bilgilerin sınırlı kalmasına neden oldu.

1986'DA KURTARMA KAZISI YAPILDI

Mansel'in çalışmalarından sonra bölgedeki arkeolojik araştırmalar uzun bir aranın ardından yeniden gündeme geldi. Bursa Müze Müdürlüğü tarafından 1986 yılının haziran ve temmuz aylarında kurtarma kazısı gerçekleştirildi. Dönemin Bursa Müze Müdürü Salih Kütük başkanlığında yürütülen çalışmalarda, özellikle yer altındaki galerilerin planının ortaya çıkarılmasına odaklanıldı.

2000 YILINDA BEY SARAYI İÇİN ÇALIŞMA YÜRÜTÜLDÜ

Bölgedeki bir sonraki önemli araştırma 2000 yılında gerçekleştirildi. Bursa Araştırmaları Vakfı'nın desteği ve tarihçi Halil İnalcık'ın danışmanlığında yürütülen çalışma, Osmanlı dönemindeki saray kalıntılarını araştırmayı amaçladı. "Bithynia Sarayı Kazısı" olarak anılan bu çalışmalar, Bursa Devlet Hastanesi'nin karşısında, İsa Bey Camisi'nin batısındaki alanda gerçekleştirildi.

Kazılarda Roma İmparatorluk ve Bizans dönemlerine ait seramik parçalarının yanı sıra erken Osmanlı ve geç Osmanlı dönemlerine tarihlendirilen çanak çömlek örnekleri de bulundu.

Bu çalışmalar, bölgede yalnızca Bizans dönemine ait yapıların değil, Osmanlı döneminin erken ve geç evreleriyle ilişkili arkeolojik buluntuların da bulunduğunu gösterdi.

YERALTI RADARIYLA TARİHİ KALINTILAR ARAŞTIRILDI

Bölgedeki araştırmalar yalnızca kazılarla sınırlı kalmadı. Osmangazi Belediyesi tarafından 2007 yılında Hisar bölgesinin arkeolojik potansiyelini belirlemek amacıyla jeofizik araştırma projesi başlatıldı. Çalışmalar kapsamında yer altı radarı, sismik yöntemler ve elektrik özdirenç ölçümlerinden yararlanıldı.

O. Metin İlkışık, Muhammet Yazar ve Sait Başaran tarafından hazırlanan ve 2011 yılında yayımlanan bilimsel çalışmada, Tophane Parkı'ndan Haşim İşcan Parkı'na uzanan bölgede gerçekleştirilen incelemelerin sonuçları ele alındı.
Araştırmada, Haşim İşcan Parkı çevresinde yerin altında eski duvarlara, kanallara ve tonozlu yapılara ait olabilecek izler belirlendi. Bölgede yer yer 2 ila 4 metre kalınlığa ulaşan yapay dolgu tabakalarının bulunduğu da kaydedildi.
Yer altı radarı sonuçları, tarihî yapıların konumlarının belirlenmesi ve gelecekte yapılabilecek kazı çalışmalarının planlanması açısından önem taşıdı.

2017'DE YENİ BİR KAZI DÖNEMİ BAŞLADI

Bölgedeki üçüncü önemli kazı dönemi Nisan 2017'de Bursa Büyükşehir Belediyesi'nin desteğiyle başladı. Kültür Envanteri'nde yer alan bilgilere göre, 18 ayrı sondaj alanında çalışmalar yürütüldü. Bu dönemde, üst bölümdeki yapı kalıntılarıyla alt kotta bulunan galeriler arasındaki bağlantı ilk kez belgelendi.
Böylece alanın farklı bölümlerinin birbirinden bağımsız yapılar mı olduğu, yoksa daha geniş bir yapı topluluğunun parçalarını mı oluşturduğu sorusunun araştırılmasına yönelik yeni veriler elde edildi.

Bununla birlikte, söz konusu galerilerin tamamının belirli bir saraya ait olduğu veya bütün yapıların aynı dönemde inşa edildiği yönünde kesin bir sonuca varıldığını söylemek mümkün değil. Bölgenin farklı dönemlerde kullanılmış olması, yapıların tarihlendirilmesi ve işlevlerinin belirlenmesini daha kapsamlı bir araştırma konusu haline getiriyor.

ESKİ SARAYIN GEÇMİŞİNE IŞIK TUTABİLİR

Haşim İşcan Parkı'nın bulunduğu alan, Bursa'nın Osmanlı öncesi ve Osmanlı dönemindeki tarihî yerleşimi açısından da önem taşıyor. Bilimsel araştırmalarda bölge, eski saray yapıları ve daha sonraki dönemlerde kullanılan yapılarla ilişkilendiriliyor.

Osmanlı Devleti'nin ilk dönemlerinde Bursa, hanedanın konutu ve yönetim merkezi olan saraya ev sahipliği yaptı. Ancak başkentin zamanla Edirne'ye, ardından İstanbul'a taşınmasıyla Bursa'daki saray önemini kaybetti. Tarihî kaynaklar, saray yapılarının zaman içerisinde bakımsız kaldığını ve büyük ölçüde ortadan kalktığını gösteriyor.

İstanbul Üniversitesi Mimarlık Fakültesi'nden Mustafa Çağhan Keskin'in 2020 yılında Belleten dergisinde yayımlanan araştırması da Bursa'daki eski saray ile IV. Mehmed döneminde inşa edilen yeni saray arasındaki ayrımı ele alıyor. Araştırma, tarihî belgeler ve gezginlerin aktarımları üzerinden sarayların konumlarının belirlenmesine ışık tutuyor.

Bununla birlikte, Haşim İşcan Parkı'ndaki galerilerin hangi yapı topluluğuna ait olduğu ve saray kalıntılarıyla ilişkilerinin hangi ölçüde kesinleştirilebildiği konusunda bilimsel verilerle sınırlı kalmak gerekiyor.

KAZILAR YENİDEN BAŞLADI, RESTORASYON PROJESİ HAZIRLANIYOR

Bursa Büyükşehir Belediyesi Başkan Vekili Şahin Biba, 5 Ekim 2026 tarihli açıklamasında, Haşim İşcan Parkı'ndaki galerilerin alt kotta 10 ayrı mekandan oluştuğunu belirtti. Üst bölümde ise Bizans ve Osmanlı dönemlerinden, ayrıca Hamidiye Gureba Hastanesi'nden kalan izlerin bulunduğunu ifade etti.

Biba, temmuz ayından itibaren Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Bursa Müze Müdürlüğü koordinasyonunda arkeolojik kazı çalışmalarının yeniden başlatıldığını açıkladı. Kazılar sürerken Bursa Büyükşehir Belediyesi tarafından alanın çevre düzenleme ve restorasyon projesinin hazırlandığını bildirdi.

Geçmiş yıllardaki kazılarda Osmanlı, Bizans ve Geç Roma dönemlerinin yanı sıra Demir Çağı ve Arkaik döneme ait kalıntı ve buluntuların tespit edildiği belirtildi.

Bölgenin gelecekte nasıl değerlendirileceğine ilişkin açıklamalarda bulunan Biba, galerilerde dijital sergi alanları oluşturulması seçeneğinin görüşüldüğünü kaydetti. Alanın, Çarşıbaşı'ndan Hisar'a uzanan tarihî güzergahın önemli duraklarından biri haline getirilmesi hedefleniyor.

BURSA'NIN TARİHİ MİRASI İÇİN YENİ SÜREÇ

Tophane'deki Bizans galerileri, 1935'te başlayan arkeolojik araştırmalardan günümüze kadar farklı dönemlerde yürütülen çalışmalarla gündemde kaldı. Kazılar, yer altı araştırmaları ve tarihi kaynak incelemeleri sayesinde bölgenin farklı medeniyetlere ait izler taşıdığı ortaya konuldu.

2026 yılında yeniden başlayan kazılarla birlikte, alandaki kalıntıların daha ayrıntılı incelenmesi ve korunması amaçlanıyor. Ancak restorasyonun tamamlanması, galerilerin ziyarete açılması ve dijital sergi alanlarının oluşturulması konusunda henüz tamamlanmış bir uygulamadan söz edilemiyor.

Bursa Bölge, 2026.10.26 16:18